Το περιβαλλοντικό κόστος που δεν βλέπουμε…

Ορισμένες από τις εναλλακτικές οικολογικές προτάσεις για τη βιωσιμότητα του πλανήτη χαρακτηρίστηκαν πρόσφατα ως «έγκλημα κατά της ανθρωπότητας». Μεγαλοστομίες; Eνδεχομένως. Η αποτελεσματικότητα της οικολογικής τεχνολογίας, ωστόσο, εναπόκειται στην ανθρώπινη χρήση η οποία, όπως φαίνεται, έχει μεγάλα περιθώρια βελτίωσης.

Του Χρήστου Σύλλα
syllas@kathimerini.gr

Μπορεί κάποιες πρωτοβουλίες που υιοθετούνται με στόχο την προστασία του περιβάλλοντος να αποδειχθούν τελικά επιβλαβείς; Ίσως.

Σχετικά θέματα   Βιοκαύσιμα: Ένα πολυδιάστατο ζήτημα Λ. Δρόλλας: «Η Ελλάδα χρειάζεται την πυρηνική ενέργεια» 4 αλήθειες & 7 ψέματα για τις λάμπες εξοικονόμησης Προσοχή στις υπερβολές

Η πρόσφατη κρίση τροφίμων προκάλεσε έντονες συζητήσεις μεταξύ επιστημόνων και διεθνών οργανισμών. Στη συζήτηση αυτή κατηγορήθηκαν τα βιοκαύσιμα, τα οποία θεωρήθηκαν ως αιτία μείωσης της καλλιεργήσιμης γης και αύξησης της τιμής των τροφίμων.

Με αφορμή τα βιοκαύσιμα, στο «μάτι» μπήκαν και άλλα είδη τα οποία είναι φιλικά προς το περιβάλλον, αλλά μπορεί να οδηγήσουν σε μείωση προσφοράς τροφίμων. Ενα από αυτά είναι οι βιοδιασπώμενες σακούλες, οι οποίες κατασκευάζονται από μεγάλες ποσότητες αμύλου που βρίσκονται για παράδειγμα στις πατάτες, τα καλαμπόκια κ.ά.. Σε όλη αυτή την προβληματική εντάχθηκε και ο παράγοντας της εξοικονόμησης του νερού. Όλες αυτές οι καλλιέργειες απαιτούν μεγάλες εκτάσεις και μεγάλες ποσότητες νερού. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι για την παραγωγή ενός κιλού σταριού απαιτούνται 1.000 με 2.000 λίτρα νερό!

Δυναμικό μείωσης εκπομπών αέριων ρύπων του θερμοκηπίου (ανά είδος πρώτης ύλης). ΙΕΑ, 2006

Η συζήτηση επεκτείνεται στο θέμα της ενέργειας. Διεθνείς οργανισμοί, αλλά και Ευρωπαϊκή Ένωση βλέπουν σήμερα -μετά την κρίση στα τρόφιμα και την εκτίναξη των τιμών του πετρελαίου- πιο φιλικά την εναλλακτική της πυρηνικής ενέργειας, ενώ πριν από λίγες ημέρες το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ σε έκθεση αναφέρει ότι η λύση στο ενεργειακό πρόβλημα βρίσκεται στην επένδυση στην καινοτομία.

Με αυτό το συμπέρασμα συμφωνούν αρκετοί ειδικοί, οι οποίοι επισημαίνουν ότι η προστασία του περιβάλλοντος απαιτεί επενδύσεις, τεχνολογία και ολοκληρωμένη μελέτη για τους τρόπους προστασίας του περιβάλλοντος. Αντίθετα, σήμερα έχουν τεθεί με ακρίβεια οι στόχοι, όπως τα ποσοστά μείωσης των εκπομπών αερίων ή το ποσοστό συμμετοχής των βιοκαυσίμων στις μεταφορές.

Δεν έχουν καθοριστεί με κάθε ακρίβεια, ύστερα από εκτεταμένη ανάλυση κόστους/οφέλους, οι τρόποι επίτευξης των στόχων. Και στο κόστος και το όφελος δεν αναφέρονται μόνο σε οικονομικούς όρους.

Οι ειδικοί μιλούν

Το kathimerini.gr επιχειρεί να φωτίσει μερικές από τις πλευρές αυτές, συζητώντας με ειδικούς και ακαδημαϊκούς. Ζήτησε την άποψη των καθηγητών Φραγκίσκου Μπατζιά και Δημήτρη Σιδηρά του Πανεπιστημίου Πειραιώς για το πολυδιάστατο θέμα των βιοκαυσίμων. Στη συζήτηση συμμετέχει ο διευθύνων σύμβουλος της Ελίν Βιοκαύσιμα κ. Γιάννης Κουρούκλης και η υπεύθυνη του Tμήματος Βιομάζας Κέντρου Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας κ. Μυρσίνη Χρήστου. Για τις βιοδιασπώμενες σακούλες μας μίλησε ο διευθύνων σύμβουλος της Παν Χαρτ κ. Χάρης Πανόπουλος. Ο διευθυντής του Παγκοσμίου Κέντρου Ενεργειακών Μελετών που εδρεύει στο Λονδίνο, Λεωνίδας Δρόλλας, μάς αναλύει γιατί χρειαζόμαστε στην Ελλάδα την πυρηνική ενέργεια, ενώ ο καθηγητής ψυχιατρικής, Παύλος Σακκάς αναλύει τις ακραίες συμπεριφορές που μπορεί να εκδηλώσουν ορισμένοι άνθρωποι σχετικά με την προστασία του περιβάλλοντος.

Πρόσφατα ο πρόεδρος της Παγκόσμιας Τράπεζας, Ρόμπερτ Ζέλικ έκανε το εξής σχόλιο: «Την ίδια στιγμή που πολλοί ανησυχούν για το πως θα γεμίσουν τα ρεζερβουάρ τους με βενζίνη, πολλοί άλλοι αγωνιούν για το πως θα γεμίσουν το στομάχι τους».

Ο Ζέλικ αναφερόταν στις επισιτιστικές και, αν μη τι άλλο, πολιτικές κρίσεις των τελευταίων μηνών σε αρκετές χώρες του Τρίτου Κόσμου. Δυτική Αφρική, Ινδονησία, Υεμένη και Αϊτή γνώρισαν μαζικές διαδηλώσεις και ταραχές και σε ορισμένες περιπτώσεις οδήγησαν σε πολιτικές παραιτήσεις.

Επιχείρημα του Ζέλικ και άλλων διεθνών οργανισμών, όπως της Παγκόσμιας Οργάνωσης Τροφίμων και Γεωργίας - FAO, αποτέλεσε η πολιτική προώθησης των βιοκαυσίμων που συμβάλλει, όπως ισχυρίζονται, στην άνοδο της τιμής των τροφών και κατά συνέπεια στην επιβάρυνση μέχρι και 80% του οικογενειακού προϋπολογισμού σε μια φτωχή χώρα. Η έρευνα που παρουσίασε η Παγκόσμια Τράπεζα, μάλιστα, έκανε λόγο για υπαιτιότητα των βιοκαυσίμων που οδήγησε τις παγκόσμιες τιμές τροφίμων σε άνοδο 83%, τα τελευταία τρία χρόνια.

Πέρα από την οικονομική διάσταση του ζητήματος, πολύς λόγος έχει γίνει τις τελευταίες μέρες και για την περιβαλλοντική ωφελιμότητα των βιοκαυσίμων. Αρκετοί υποστηρίζουν ότι η καλλιέργεια και η παραγωγή τους επιβαρύνει το ενεργειακό ισοζύγιο.

Πρόσφατες έρευνες που εστιάζουν στην Ινδονησία - και στη Βραζιλία -αναφέρουν πως η εξάπλωση φυτειών φοινικέλαιου σε βάρος περιοχών τύρφης - θαμνώδεις υγρότοποι σαν έλη που αποτελούν αποθήκες διοξειδίου του άνθρακα -, έχουν ωθήσει την Ινδονησία στην τρίτη θέση των χωρών με τις μεγαλύτερες εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου.

Η απαλλοτρίωση τροπικών δασών και περιοχών τύρφης σε φτωχές και αναπτυσσόμενες χώρες είναι ένα από τα επιχειρήματα των πολέμιων των βιοκαυσίμων, αν και οι περισσότερες έρευνες συγκλίνουν στο ότι σε γενικές γραμμές τα βιοκαύσιμα έχουν τη δυνατότητα να συμβάλουν στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου, ειδικότερα όταν βασίζονται λιγνοκυτταρινούχες ύλες, όπως γεωργικά υπολείμματα και ενεργειακές καλλιέργειες.

Στο ίδιο μήκος κύματος, πρόσφατη έρευνα που διεξήχθη από το German Marshall Fund, αν και επικριτική τόσο για τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου από την καλλιέργεια βιοκαυσίμων όσο και για τον ευρωπαϊκό στόχο (μερίδιο συμμετοχής) του 10% στα καύσιμα μεταφορών μέχρι το 2020, αναδεικνύει την παραγωγή βιοκαυσίμων από βιομηχανικά και γεωργικά απόβλητα.

Στόχοι χωρίς ιδιαίτερη μέριμνα

Η κ. Μυρσίνη Χρήστου, Υπεύθυνη Τμήματος Βιομάζας στο Κέντρο Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας μιλά στο kathimerini.gr για τον ελλιπή σχεδιασμό σε παγκόσμιο αλλά και σε ευρωπαϊκό επίπεδο όσον αφορά στην παραγωγή και καλλιέργεια βιοκαυσίμων. Παραδέχεται ότι η διατροφική κρίση στις χώρες του Τρίτου Κόσμου συνδέεται με την καλλιέργεια βιοκαυσίμων, χωρίς ωστόσο να υπερθεματίζει επ' αυτού.

«Η παγκόσμια κοινότητα και η Ευρώπη δεν χειρίστηκε την υπόθεση 'βιοκαύσιμα' όπως θα έπρεπε. Θα όφειλε να έχει προβεί σε καλύτερες μελέτες όσον αφορά τη διαθεσιμότητα των υλών και τη ζήτηση των βιοκαυσίμων σε εύρος χρόνου», λέει η κ. Χρήστου και εξηγεί:

«Οι στόχοι τέθηκαν αντίστροφα. Στην αρχή μετρήθηκε η περιβαλλοντική επιβάρυνση, τέθηκαν οι στόχοι του Πρωτοκόλλου του Κιότο και τελικά αποφασίστηκε εν είδει ποσοστών η συμμετοχή των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας και των βιοκαυσίμων. Ωστόσο, όταν έφτασε η κρίσιμη στιγμή της παραγωγής - που και πως θα παραχθούν τα βιοκαύσιμα - η εμπλοκή των φτωχών και αναπτυσσόμενων χωρών αποδείχτηκε προβληματική», καταλήγει η κ. Χρήστου.

Η μείωση του ρυθμού ανάπτυξης στις σοδειές σιταριού, καλαμποκιού και ρυζιού των αναπτυσσόμενων χωρών και η ταυτόχρονη αύξηση των αντίστοιχων τιμών (βλέπε Πίνακα) δικαιολογεί τις πρόσφατες διατροφικές κρίσεις.

Επιπλέον, η αύξηση του ανταγωνισμού στις καλλιέργειες βιοκαυσίμων παγκοσμίως σε συνδυασμό με την ενίσχυση της ζήτησης καθιστά την επίδραση των βιοκαυσίμων σε άλλες αγορές του κόσμου (συνήθως τις φτωχότερες) ιδιαίτερα ισχυρή.

Σύμφωνα με μελέτη του Ιδρύματος Οικονομικών και Βιομηχανικών Ερευνών για τα Βιοκαύσιμα, (Οκτώβριος 2007) η αύξηση στις τιμές των δημητριακών θα αγγίξει το 11% ενώ παράλληλα θα οδηγήσει σε έλλειψη των πρώτων υλών εξαιτίας της μεταστροφής από τη συμβατική γεωργία σε καλλιέργειες βιοκαυσίμων.

«Πρώτα καλύπτει κανείς την αγορά των τροφίμων και μετά την αγορά ενέργειας», σχολιάζει η κ. Χρήστου, αναφερόμενη στις προτεραιότητες που πρέπει να βάλει η Ευρωπαϊκή Ένωση. «Έπειτα από την ένταση που προκλήθηκε από τη συζήτηση για τα βιοκαύσιμα, η Ε.Ε. προσπαθεί να θεσπίσει κριτήρια αειφορίας(sustainability criteria). Για παράδειγμα, αυτή την στιγμή συζητάται η δημιουργία ενός πιστοποιητικού αειφορίας για τα βιοκαύσιμα που εισάγονται στην Ε.Ε.», προσθέτει.

Με το πιστοποιητικό αυτό θα γίνονται γνωστές όλες οι λεπτομέρειες της διαδικασίας παραγωγής των βιοκαυσίμων, δηλαδή ποια είναι τα ποσοστά έκλυσης διοξειδίου του άνθρακα στις διάφορες φάσεις και επιπλέον, εφόσον τα βιοκαύσιμα προέρχονται από αλλαγές χρήσης γης (απαλλοτρίωση τροπικών δασών και περιοχών εξαιρετικής βιοποικιλότητας) θα επιβάλλονται πρόστιμα.

Συντονισμός και ορθές επιλογές

Το πώς κάθε κράτος - μέλος της Ε.Ε. θα ενσωματώσει στο ενεργειακό του μείγμα τα βιοκαύσιμα επαφίεται στη δική του στρατηγική. Οι θετικές και οι αρνητικές επιπτώσεις των ορυκτών καυσίμων και των βιοκαυσίμων ( βλέπε Πίνακα) χρειάζεται να γίνουν γνωστές στην αγορά καθώς εμπλέκονται πολλές αρμοδιότητες, πολλοί φορείς και πάνω απ' όλα οι καταναλωτές.

Παράλληλα με την συγκεκριμένη συζήτηση, η Ελλάδα απέχει πολύ από τους ευρωπαϊκούς στόχους αφού, ενώ με την κοινοτική οδηγία του 2003 θα πρέπει να εμφανίσει συμμετοχή βιοκαυσίμων 5,75% μέχρι το 2020, τη δεδομένη στιγμή το συγκεκριμένο μερίδιο βρίσκεται στο 1,4%.

Όπως μας πληροφορεί ο κ. Γιάννης Κουρούκλης, διευθύνων σύμβουλος της «Ελίν Βιοκαύσιμα», η συμμετοχή των βιοκαυσίμων στις μεταφορές είναι μηδενική και κατευθύνεται σε περιοχές όπως η Θράκη, αντί να στοχεύει στις μεγαλουπόλεις όπου εντοπίζεται μεγαλύτερο πρόβλημα ρύπανσης.

Ωστόσο, όταν πρόκειται για την επιλογή μιας οικολογικής σακούλας η ζήτηση παρουσιάζει αύξηση κατά 20%. Η ιδέα είναι εκ πρώτης όψεως ελκυστική και φιλική προς το περιβάλλον αν και οι περισσότεροι δεν γνωρίζουν την «κλίμακα» φιλίας που έχει η κάθε σακούλα.

Οι υδροβιοδιασπώμενες σακούλες που παράγονται από μεγάλες ποσότητες αμύλου (καλαμπόκι, πατάτα) και αυτήν την στιγμή είναι μεταξύ των πρώτων οικολογικών προτιμήσεων, σχολιάζονται από τον κ. Χάρη Πανόπουλο, διευθύνοντα σύμβουλο της Παν Χαρτ, μιας από τις εταιρείες που διαθέτει την σχετική τεχνογνωσία στην Ελλάδα.

«Πέρα από το κόστος που είναι δεκαπλάσιο, αντιλαμβάνεται κανείς ότι είναι θέμα επιβίωσης για τις χώρες του Τρίτου Κόσμου», επισημαίνει ο κ. Πανόπουλος και συνεχίζει: «Η βιοδιασπώμενη σακούλα (σ.σ: οxο-biodegradable plastics) δε δεσμεύει νερό όπως η υδροβιοδιασπώμενη. Συν τοις άλλοις, δεν είναι συμβατή με την ανακύκλωση λόγω της φυτικής της σύνθεσης».

www.kathimerini.gr